ERGENLİK VE BESLENME – Taylan Kümeli

Taylan Kümeli



Ergenlik Nedir?

Çocukluktan erişkinliğe geçiş dönemi olarak tarif edilen ergenlik, aslında çocukların sağlıklı olduğunun bir göstergesidir. Çocukların fiziksel anlamda büyüdüğü, cinsiyete özgü bulguların oluşmaya başladığı ve üreme fonksiyonlarının kazanılması ile sonlanan sürecin tamamını kapsar. Büyüme ve gelişmenin büyük önem taşıdığı dönemlerden biri olan ergenliğin başlama yaşı, takvim yaşından çok kemik yaşı ile ilişkilidir. Büyüyor, olgunlaşıyor!” anlamına gelen Latince “adolescere” sözcüğünden geldiği için “adölesan” olarak da adlandırılan ergenlik döneminde fiziksel, psikolojik ve sosyal değişiklikler gözlenir.

Irklara, iklime ve beslenme koşullarına göre çocukların ergenliğe adım atma yaşları değişir. 13-17 yaşları ergenliğin başı, 18-21 yaşları ergenliğin sonu olarak kabul edilir. World Health Organization tarafından 10-19 yaş arası adölesan dönem, 15-24 yaşlarını da gençlik dönemi olarak tanımlanır.                      

  Ergen Beslenmesinin Temeli

Beslenme ihtiyaçları, kronolojik yaş yerine cinsel olgunlaşma derecesi ve biyolojik olgunluk derecesi ile belirlenmelidir. Sık beslenme, öğün atlama, yağ oranı yüksek yiyecek tüketimi, beslenme bozuklukları gibi problemler yaygın olarak görülen ergenlik davranışlarıdır. Ergenlerin maksimum büyüme potansiyeline erişebilmeleri için beslenme önemli bir faktördür. Büyüme ve gelişmenin hızlanmasıyla enerji ve besin öğeleri gereksinimi artar. Yetişkinlik döneminin sağlığını etkilemesi sebebiyle, yeterli ve dengeli beslenme çok önemlidir. Ergenlik, bebeklikten sonra büyümenin en hızlı olduğu dönemdir. İdeal vücut ağırlığının %50’si ergenlik döneminde kazanılır. 3-6 ay içinde büyümede ilerleme olur. Kızlar yılda 8,3 kg, erkekler ise 9 kg kazanır. Geç ergenlik döneminde kilo alımı yavaşlar, 6.3 kg’a kadar düşer.

Bu dönemde sağlık ve yeme ile ilgili davranışları etkileyen faktörleri şöyle sıralayabiliriz: Akran etkisi, ebeveyn modellemesi, yiyecek bulunabilirliği, yemek tercihi, maliyet, kolaylık ,kişisel ve kültürel inançlar,k itle iletişim araçları ve beden imajı. Ergenlik döneminde beslenmeyi belirleyen bir diğer husus da atıştirmalık alışkanlıklarıdır. Neredeyse tüm ergenler günde bir atıştırmalık tüketir. (1-7 arası) Yapılan bir çalışmaya[i] * göre haftada 18.2 öğün ve 10.9 atıştırmalık yedikleri tespit edilmiştir. Atıştırmalıklar, günlük enerji alımının %25 ile %33’ünü karşılar. Atıştırmalık tüketiminin ana öğün yerine geçmesi son on yılda artarak devam etmiştir.

Bu dönemin öğün alışkanlıklarını ise şöyle sıralayabiliriz:  Ergenler olgunlaştıkça öğün atlama alışkanlığı da artar. Bunların içinde kahvaltı, en çok atlanan öğündür. Kahvaltı atlamak, enerji, protein, lif, Ca ve folat alımını önemli ölçüde azaltabilir. Kadın ergenlerin sadece %29’u kahvaltı yapma eğilimindedir. Ayrıca ergenlerin % 25’i de öğle yemeğini atlamaktadır.

Ergenler olgunlaştıkça, aileleriyle daha az, akranlarıyla daha çok vakit geçirirler. Evden uzakta yemek yemeye başlarlar. Ergenlerde fast-food, yenen yiyeceğin %33’ünü oluşturur. Fast-food restoranında yemek yeme, ergenlerin beslenme durumlarını doğrudan etkiler. Fast-food yiyeceklerdeki kötü yağ içeriği oldukça yüksektir. Düşük lif ve yanlış besin unsurlarından oluşur. Kilo alma eğilimi ve tek tip beslenme riskini artırır.

Ergenlikte Vejetaryenliğe Bakış Nasıldır?

Vejetaryen diyetlerin tüketilmesinin birçok sebebi bulunur. Ergenlerin %2’sinde vejetaryen diyetleri tüketilmektedir. Vejetaryen ergenler, çocuklukta ve erken ergenlik çağında normal beslenen insanlara göre daha zayıf ve kısadır. Vejetaryen ergenler normal beslenen ergenlere oranla 6 ay daha geç (ortalama olarak) adet olurlar. Bu diyetler iyi planlandığı zaman (kompleks CHO ve yüksek vitamin alımı, bitkisel protein dengesi gibi) ergenlere sağlık yardımı bile sağlayabilir. Vejetaryen diyetleri yeterli yağları ve esansiyel yağ asitlerini içermelidir ve küçük miktarlarda besin takviyeleri ile süt ve süt ürünleri gibi hayvansal gıdaların eksikliğinden doğan mineral erozyonları da giderilebilir.

Ne Yapmalı?

Ergenlik döneminde yağsız vücut kütlesinde, iskelet kütlesinde ve vücut yağındaki artış, diğer yaşam dönemlerinden daha fazla enerji ve besin ihtiyacına gereksinim duymaya yol açar. Enerji ve besin gereksinimleri fiziksel olgunlaşma derecesinin doğru oranda gelişmesi için elzemdir.

Büyümenin  en hızlı olduğu bu dönemde sağlıklı beslenme eğilimi için mutlaka büyüyen bireye örnek olmanın bir adım ötesine geçip onun fikirlerine değer verdiğimizi göstermemiz gerekir. Bütün besin öğelerinin doğru koşullarda, doğru miktarda ve doğru çeşitlilikte ergenin hayatına geçmesi önemlidir. Ergenin fiziksel aktivite seçimi bedenine uygun ve kemik ile kas yapısını destekler şekilde olmalı, uç noktalardaki beslenme eğilimleri benimsendiğinde (veganlık, glutensiz beslenme, ketojenik beslenme gibi) bunların gerçek hayatta ne kadar sürdürülebilir olduğu bir uzman tarafından belirlenmelidir. Bulimia, anoroksia, binge eating, otoreksia bu yaş grubunun beslenme bozukluklarıdır. Tedavisi bilgi, sabır ve aileyle ortaklık gerektirir.



[i]  Hacettepe Üniversitesi, 2016