BİR KÜLTÜR FABRİKASI: TERCÜME BÜROSU – Seyhan Bozkurt

Seyhan Bozkurt
Dr. Asst. Prof, İstanbul Şehir Üniversitesi

Hasan Âli Yücel döneminde Bakanlığa bağlı olarak kurulan Tercüme Bürosu tarafından 1940-1966 yılları arasında Batı klasikleri başta olmak üzere 1247 eser çevrildi. 

Cumhuriyet tarihinde çeviriye atfedilen önemi anlamak için 1938-1946 yılları arasında Millî Eğitim Bakanlığı yapan Hasan Âli Yücel (1897-1961) döneminde Bakanlığa bağlı olarak kurulan ve 1940-1966 yılları arasında Batı klasikleri başta olmak üzere dilimize 1247 eser kazandıran Tercüme Bürosunun kuruluşu ve faaliyetlerine bir göz atmak yeterlidir. 

1923 yılında Cumhuriyet’in ilanı, aynı zamanda yeni bir isim ve rejimle kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nde devlet eliyle dönemin aydın ve yazarlarının da desteğini alarak gerçekleştirilecek bir “kültür planlaması”, döneminin de başlangıcı olarak kabul edilebilir. Çok partili hayata geçişe kadar yaklaşık yirmi beş yıl hızla devam eden bu süreçte, çeviri de bu kültür planlaması faaliyetlerinin önemli araçlarından biri hâline gelir. Bu dönemin en önemli hedeflerden biri, Batı uygarlığının bir parçası hâline gelecek modern bir Türk ulusu inşa etmektir. 1940 yılında kurulan ve Cumhuriyet tarihinin en büyük çeviri hareketi sayılan Tercüme Bürosu ile Avrupa uygarlığının temeli olarak görülen Batı klasiklerinin Türkçeye kazandırılması ve bu eserlerin ulus inşasında önemli rol oynayacağı düşünülen çağdaş Türk kültürü ve Türk edebiyatına kaynak teşkil etmesi hedeflenir. 

Ulusal aidiyet duygusunun gelişmesinde eğitim ve kitapların öneminin farkında olan devlet aslında Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren çeviriyi de devlet hizmetlerinin bir parçası saymıştı. Harf İnkılâbı öncesinde 1923-1928 yılları arasında en popüler kitaplar devlet tarafından basılmıştı. 1926 yılına kadar Millî Eğitim Bakanlığına bağlı olarak faaliyet gösteren Telif ve Tercüme Heyeti, Millî Kütüphane ve eğitim kurumlarının ihtiyacı olan kitapların çevirisinden sorumlu olmuş, heyetin dağılmasından sonra yine Millî Eğitim Bakanlığı tarafından “Cihan Edebiyatından Numuneler” başlıklı on kitaplık bir çeviri dizisi yayımlanmış fakat bu dizinin devamı Harf İnkılâbı’yla sekteye uğramış, Tercüme Bürosunun kuruluşuna kadar devlet yalnızca bazı çocuk kitapları ve birkaç klasik eser çevirisiyle yayıncılık faaliyetlerine devam etmişti.

Özel yayın evleri Latin harflerine geçiş öncesi ve sonrası devletten aldıkları bazı desteklerle edebiyat çevirisinde daha etkin bir rol oynasalar da bastıkları eserler çoğunlukla Batı klasiklerinden ziyade, finansal açıdan getirisi daha fazla olan popüler edebiyat ürünleriyle sınırlı kalmıştır. Vakit ve Remzi Yayınevleri dışında yalnızca birkaç özel yayınevi klasiklerin çevirisine eğilmişti. Remzi Kitabevi’nin “Dünya Muharrirlerinden Tercümeler Serisi” bunlar içinde en kapsamlı olandır.18

Özellikle 1930’larda Ahmet Hamdi Tanpınar, Yaşar Nabi Nayır, İsmail Habib Sevük gibi dönemin önemli yazar, çevirmen, yayıncı ve aydınları çeviri faaliyetlerinin yetersizliğinden, plansız ve düzensiz ilerleyişinden yakınmaktaydı. Kültürel Batılılaşmanın tam anlamıyla gerçekleşmesi, gençlerin erişebileceği kitap sayısının arttırılması, Batı uygarlığının temelini oluşturduğu öne sürülen hümanist eserlerin (özellikle Yunan ve Latin klasiklerinin) kurulacak çağdaş Türk kültürüne ve edebiyatına kaynaklık edebilmesi için Batı klasiklerinin çevrilmesine vurgu yapıyor ve devleti çeviri faaliyetlerine el atmaya çağırıyorlardı. 19

Aydınlardan gelen bu çağrılara sessiz kalmayan dönemin Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel başkanlığında 1939 yılında Birinci Türk Neşriyat Kongresi toplandı. Kongre’nin hedeflerini gösteren 14 maddelik listede çeviri ikinci sırada yer almış, kongrenin çeviri konusundaki amacı ise şu şekilde belirtilmişti: “Dilimize tercüme ettirilecek eserlerin, klasikler dâhil olarak, en lüzumlularının senelere ayrılmış bir planda tespit edilmesi ve bunların neşri için alakadarlar arasında iş bölümü yapılması”20. Kongre bünyesinde yayıncılığın pek çok yönünü ele almak için kurulan yedi encümenden biri de çeviriyle ilgili bu belirtilen konularda planlama yapacak olan Tercüme Encümeni’ydi. Tercüme Encümeni, çalışmaları sonucunda Kongre’ye çevrilmesi önerilen eserlerden oluşan bir liste sunmuş, hazırladığı raporda ise çevirinin amacını, “Hem memlekete medeniyet âleminin fikirlerini ve hassasiyetini getirmek, hem de dilimizi zenginleştirmek huşunda hizmet edecektir.” şeklinde belirtmişti. Raporda aynı zamanda “Bunun için tercüme işinin bugünkü perişan hâlinde bırakılmayıp bir usul ve nizam altına alınması muvafık olacaktır.” diye belirtilerek hümanist eserlere özel bir önem verileceği vurgulanmış, bir de Millî Eğitim Bakanlığına bağlı Tercüme Bürosunun ve Tercüme Dergisi’nin yayımlanması kararına yer verilmişti.21

Hasan Âli Yücel döneminde Bakanlığa bağlı olarak kurulan Tercüme Bürosu tarafından 1940-1966 yılları arasında Batı klasikleri başta olmak üzere 1247 eser çevrildi.

İlk Tercüme Bürosunun yedi üyesi dönemin saygın yazar, çevirmen ve akademisyenlerinden Nurullah Ataç (reis), Saffet Pala (umumi kâtip), Sabahattin Eyüboğlu, Sabahattin Ali, Bedrettin Tuncel, Enver Ziya Karal ve Nusret Hızır’dı. 1940 yılında Büro’ya bağlı bir de Tercüme Dergisi çıkarılmaya başlandı. Çevirilerin bir kısmı Büro’nun çevirmen üyeleri tarafından yapılıyordu, 1940 yılında Tercüme Dergisi’nin “Haberler”22 bölümünde belirtildiği gibi Tercüme Bürosu bazı kitapları da çevirmenlere ısmarlayacak, istenilen kitaptan örnek 25-30 sayfa çevirecek olan çevirmen ve uzmanların onayından geçerse çeviriye devam edecekti. Tercüme Bürosu, Millî Eğitim Bakanlığının çıkardığı pek çok dizi için çeviriler hazırladı. Bu diziler içinde en çok ön plana çıkan “Dünya Edebiyatından Tercümeler” dizisi oldu. Bununla birlikte “Okul Klasikleri” ve “Devlet Konservatuvarı Yayınları” da Tercüme Bürosunun çalışmaları içinde önemli bir yer tutuyordu. İlk yılında “Devlet Konservatuvarı Yayınları” için 10 oyun çeviren Büro, 1941 yılında 13 çeviri kitap yayımladı. Giderek artan bu sayı 1942’de 27, 1943’te 68, 1944’te 97, 1945’te ise 110 kitaba ulaştı. 23

1950 yılı sonuna kadar yayımlanan eser sayısı 691, 1951’den 1966 yılı sonuna kadar yayımlanan eser sayısı ise 556’dır. Bunlardan bir kısmı birden fazla ciltten oluştuğu için toplamda dilimize kazandırılan kitap sayısı 1120’dir. Bunlar içinde Fransız klasikleri 308 kitapla listede en üst sırada yer alırken onu 124 eserle Modern Tiyatro Serisi, 113 eserle Alman, 94 eserle Yunan, 88 eserle Rus, 80 eserle İngiliz, 66 eserle Şark İslam klasikleri izler. 1940 ile 1960 yılları arasında Tercüme Bürosunun eserlerini en çok çevirdiği yazarlar; 30 eserle Platon, 22 eserle Balzac ve Shakespeare, 14 eserle Dostoyevski, 10 eserle Goethe, 9 eser ile Tolstoy ve 8 eserle Çehov oldu.

Büro, dilimize kazandırdığı eserleri kabul görmüş edebiyatlarla sınırlı tutmayıp başka edebiyatlardan eserleri de dilimize kazandırır. Çin klasikleri, İskandinav klasikleri, İspanyol ve İtalyan klasikleri, Hint klasikleri, Polonya klasikleri de sayıca fazla olmasa da Dünya Edebiyatından Tercümeler serisinde yerlerini almıştır.

Büronun en verimli çalıştığı dönem 1943 ile 1946 yılları arası olur. Büro, 1941 yılından itibaren Yunan klasiklerinin çevirilerine yoğunlaşır, 1943 yılında ise bu eserlere Latin klasikleri eklenir. 1941 yılında Sophokles’ten yapılan 7 oyun çevirisiyle başlayan Yunan klasikleri çevirileri, 40’ların sonuna kadar hızla devam etmiş, Tercüme Bürosunun yayımladığı 94 Yunan klasiğinin yalnızca beşi 1949’dan sonra yayımlanır. Latin klasiklerinden ise 31 eser çevrilir, bunların 27’si 1941-1948 yılları arasında yayımlanır.

Tercüme Bürosu yalnızca edebiyat eserlerinin çevirisine odaklanmamış, Yunan klasiklerinin çevirisine verilen ağırlıktan dolayı felsefe de yayımlanan çeviri kitaplar içinde önemli bir yer tutar. Ayrıca Descartes, Voltaire, Rousseau gibi Batı filozoflarının eserleri de çevirtilip yayımlanmıştır.

Tercüme Bürosu için çalışan çevirmenlere gelince; çoğu yalnızca çevirmen değil aynı zamanda dönemin önemli aydın, yazar ya da akademisyenleriydiler. Büro’nun en üretken çevirmenlerinden Nurullah Ataç ve Sabahattin Eyüboğlu aynı zamanda dönemin önemli denemecilerindendi. Lütfi Ay tiyatro eleştirmeni, Orhan Burian üniversitede İngiliz edebiyatı dersleri veriyordu. Yaşar Nabi Nayır edebiyat eleştirmeni, yazar ve yayıncıydı. Tercüme Bürosu için çeviri yapan diğer ünlü çevirmenler; Hasan Ali Ediz, Vedat Günyol, Suut Kemal Yetkin, Reşat Nuri Güntekin, Cahit Sıtkı Tarancı ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu gibi aralarında dönemin en öne çıkan yazarlarının da bulunduğu isimlerdi.24

1950’lerden sonra Büro ilk dönemlerindeki canlılığını muhafaza edemez, fakat 1966 yılına kadar aktif kalır. Tercüme Bürosu, özellikle Hasan Âli Yücel döneminde Türkiye’nin modernleşme ve Batılılaşma sürecinde en önemli sacayaklarından biri olur. Hem zengin bir çeviri kütüphanesi yaratır hem de bu zengin kütüphaneden beslenen çağdaş Türk kültürü ve edebiyatının oluşmasına ve gelişmesine katkıda bulunur.

Kyn:

14 Bkz. Even- Zohar, Itamar. 1994. “Culture Planning and the Market: Making and Maintaining SocioSemiotic Entities”. “The Making of Culture” Darmouth Colloquim’da sunulan bildiri, (Darmouth College, 22-27 Temmuz 1994).

15 Bkz. Tahir Gürçağlar, Şehnaz. 2018. Türkiye’de Çevirinin Politikası ve Poetikası 1923-1960. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları; ayrıca bkz.; Tahir, Gürçağlar, Şehnaz. 2014. “The Translation Bureau Revisisted Translation as Symbol”. María Calzada Pérez (ed.), Apropos of Ideology: Translation Studies on Ideology – Ideologies in Translation Studies. London and New York: Routhledge.

16 Kaynardağ, Arslan. 1983. “Yayın dünyası”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Cilt 10. İstanbul: İletişim Yayınları. 327-328.

17 Günyol, Vedat. 1983. “Türkiye’de Çeviri”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Cilt 2. İstanbul: İletişim Yayınları. 2824-2836.

18 Bozkurt, Seyhan. 2010. Tracing Discourse in Prefaces: Prefaces to Turkish Translations of Fiction Published by Remzi Publishing House in the 1930s and 1940s. LAP Lambert Academic Publishing. 19 Bkz. Nayır, Yaşar Nabi. 1934. Edebiyatımızın Bugünkü Meseleleri. İstanbul: Kanaat Kitabevi; Tanpınar, Ahmet. 1998. “Tercüme Meselesi”, Edebiyat Üzerine Makaleler. İstanbul: Dergâh Yayınları. 77-79; Sevük, İsmail Habib. 1940. Avrupa Edebiyatı ve Biz. I. Cilt. İstanbul: Remzi Kitabevi.

20 Birinci Türk Neşriyat Kongresi, Raporlar, Teklifler, Müzakere Zabıtları. 1939. Ankara: Maarif Vekilliği, s.3.

21 Birinci Türk Neşriyat Kongresi, Raporlar, Teklifler, Müzakere Zabıtları. 1939. Ankara: Maarif Vekilliği, s.125.

22 “Haberler”. 1940. Tercüme 1 (1): 112-114.

23 Bu ve yazının geri kalanında Tercüme Bürosu çevirilerine dair sunulan sayısal veriler ve analizler Ötüken, Adnan. 1967. Klasikler Bibliyografyası 1940- 1966. Ankara: Millî Kütüphane Yayınları ve Tahir Gürçağlar, Şehnaz. 2018. Türkiye’de Çevirinin Politikası ve Poetikası 1923-1960. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s.193-198 dayanmaktadır.

24 Tahir Gürçağlar, Şehnaz. 2018. Türkiye’de Çevirinin Politikası ve Poetikası 1923-1960. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s.198-199.