ASPERGER SENDROMLU ÖĞRENCİYİ ANLAMAK- Karen Williams- Çev: Uzm. Uğur Kaya

Çev: Uzm. Uğur Kaya
**Michigan Üniversitesi Tıp Merkezi Çocuk ve Adolesan Psikiyatri Hastanesi

Asperger Sendromu (AS) teşhisi konmuş çocuklar arkadaşlarınca tuhaf bulunurlar. Sosyal yeteneklerindeki beceriksizlikleri, sakarlıkları ve anlaşılması güç konulara takıntı derecesindeki ilgileri nedeniyle yadırganırlar. AS’li çocuklar sosyal kurallara uyamadıkları için göze batarlar. Esnek olmamaları ve değişikliklerle başa çıkamamaları onları kırılgan hale getirir. AS’lı çocukların çoğunluğunu erkekler oluşturur. Ortalama ve daha üstü zekâ seviyesinde olan bu özel çocuklar normalden güçlü bir hafızaya sahiptir. Tek bir konuya eğilip onun peşinden koşmaları onları ileriki yaşamlarında büyük başarılara imza atmalarını kolaylaştırır.

Doğal olarak AS’lı tüm çocuklar aynı değildir. Her birinin kendine özgü kişiliği vardır. Tipik semptomlar kişiye özgü şekillerde tezahür eder. AS’lı çocukların tümü için geçerli bir sınıf reçetesi olması imkânsızdır.

Asperger Sendromu’nu belirleyen 7 tanımlayıcı özellik ve çocuğun ihtiyaçlarına göre için belirlenebilecek olan sınıf içi stratejileri şöyle sıralanabilir:

  1. Aynılıkta Israrcılık

AS’lı çocuklar küçük değişikliklerin hakkından gelemez, çevresel stres faktörlerine karşı aşırı duyarlıdır ve bazen de ritüellerle ilgilenirler. Endişelidirler, kendilerini bekleyen şeyin ne olduğunu bilmezlerse takıntı derecesinde endişe duyarlar. Stres, aşırı yorgunluk ve duygusal yüklenmeler karşısında kolaylıkla dengelerini kaybedebilirler.

Bu çocuklar için öncelikler tahmin edilebilir güvenli bir çevre sağlamak, geçişleri minimize etmek, tutarlı günlük rutin sağlamak önemlidir. AS’lı çocuk her günün rutinini anlamalı ve elindeki işe yoğunlaşmak için ne beklendiğini bilmelidir.

Bu çocukları özel aktivitelere, değişen programlara ve her türlü rutin değişikliğine karşı, ne kadar küçük bir değişiklik olduğuna bakılmaksızın hazırlanmalıdır. Okul değiştirmek zorunda kalınırsa önceden çocuk yeni öğretmeni ile tanıştırılmalı, yeni bina ona gezdirilmelidir. Yeni öğretmen çocuğun özel ilgi alanlarını keşfetmeli ve çocuğun ilk günü için bu konuda kitapları ve aktiviteleri hazır etmelidir.

  • Sosyal Etkileşim:

AS’lı çocuklar sosyal etkileşimin karmaşık kurallarını anlamakta zorlanırlar ve benmerkezcidirler. Fiziksel temastan hoşlanmayabilirler. Şakaları anlamazlar. Ses tonları doğal değildir. Uygun olmayan bakışları ve beden dilleri vardır. Hassas ve zarif değillerdir. Sosyal ipuçlarını yanlış değerlendirirler. Sosyal mesafeyi değerlendiremezler. Konuşmaya başlamada ve sürdürmede zorluk çekerler. Konuşmaları gelişmiş ama iletişimleri zayıftır. Kolaylıkla kullanılabilirler, başkalarının yalan söyleyebileceğini veya aldatılabileceklerini algılayamazlar ve genellikle sosyal dünyanın bir parçası olmak için istekleri vardır. Sosyal içgüdüleri ve sezgileri yoktur ama doğru ilişki kurmayı öğrenebilirler.

Bu durumda çocuğun kızdırılmaktan korunması ve bu konuda akranlarının eğitilmesi gerekir.
Sınıf arkadaşları ona şefkatle davrandıklarında onları takdir etmek ve onların yanında hafıza, kelime hazinesi, okuma yeteneği gibi özelliklerini ve akademik başarılarını öne çıkarmak AS’lı öğrencinin kabulünü kolaylaştıracaktır.

 AS’lı çocukların çoğu arkadaş ister ama nasıl davranacağını bilemez. Ona bu durumlarda ne söyleyeceği ve nasıl söyleyeceği öğretilebilir. Duyarlı bir sınıf arkadaşı AS’lı çocuğun durumu ile ilgili eğitilerek aktivitelere onun da dâhil olmasına yardımcı olması istenebilir. 
AS’lı çocukların inzivaya çekilme eğilimi vardır. Bu çocuklar sosyalleşmeye cesaretlendirmelidir

  • Sınırlı İlgi Alanı:

AS’lı çocukların özel ilgi alanları konusunda uzun konuşma ve diğerlerinin isteklerine aldırmaksızın kendi eğilimlerini anlatma eğilimi vardır. Bu davranışa günün belli bir zaman dilimi ile sınırlandırmak gerekir. Bu çocuklar övgüye yanıt verir. Örneğin başkalarına söz hakkı tanıdığında öğretmeni tarafından kutlanması onu dengeli davranmaya yöneltir.). Bu çocuklardan bazıları ilgi alanları dışında bir şey yapmak istemezler. AS’lı çocuğa kontrol dışına çıktığı ve kurallara uyması gerektiği çok açık şekilde söylenmeli ancak ilgilerine yönelmesi için ona fırsat verilmelidir.

  • Zayıf Konsantrasyon:

AS’lı çocuklar sınıftaki aktivitelere odaklanma konusunda zorlanırlar. Disiplinli bir dış yapılanma ile ödevler küçük parçalara bölünmeli ve öğretmen sık sık geri bildirimde bulunmalıdır. Bu kendilerine organize etmelerini sağlar. Düşük yazma hızı ve ciddi organizasyon bozukluğu, ona verilecek ev ödevini azaltmayı ve/veya ayrı bir odada öğretmen gözetiminde ekstra zaman vererek ödevini tamamlatmak gerekir.
Öğretmen aktif bir şekilde AS’lı çocuğu kendi iç düşünceleri ve fantezilerinden ayırarak gerçek dünyaya yeniden odaklanmaya teşvik etmelidir. İç dünyası gerçek hayattan daha cazip olduğu için bu gerçek bir mücadeledir.

  • Zayıf Motor Koordinasyon

AS’lı çocuklar kaskatı ve beceriksizce yürürler. Motor yetenek gerektiren oyunlarda başarısızdırlar. İnce motor bozuklukları da varsa kalem tutmada problemler ve yazı yazma hızının düşük olması ve çizim yeteneklerinin etkilenmesi görülebilir. Büyük motor problemleri ciddi boyutta ise uyarlayıcı fiziksel eğitim programların gitmesi için yönlendirmek gereklidir.
Yarışmaya dayanan sporlar ise bu çocuklar için sakıncalı olabilir.

  • Akademik Zorluklar

AS’lı çocuklar özellikle sözel açıdan genellikle ortalama ile ortalama üstü zekâya sahipken yüksek düzeyde düşünme ve anlama yeteneğinden yoksundurlar. Hayalleri somut, soyutlamaları zayıftır. Etkileyici kelime hazineleri, hakkında konuştuklarını anladıkları gibi yanlış bir izlenim verir. Oysa okuduklarını veya duyduklarını sadece tekrar etmektedirler. AS’lı çocuk çoğunlukla mükemmel bir hafızaya sahiptir, fakat bu mekaniktir. Sakladıkları bilgiler genellikle onların en kuvvetli tarafıdır. Problem çözme yetenekleri zayıftır. Bu sebeple onlara bireyselleştirilmiş akademik program sağlamak en doğru olanıdır.

Asperger Sendromu, otizmin çok uç (higher end) bir bozukluğu olarak düşünülmektedir. Bu bağlamdaki kişilerle kıyaslandığında düşük işlevli otistik çocuk kendi dünyasında yaşarken yüksek işlevli otistikler bizim dünyamızda ama kendi yöntemiyle yaşar.

(Van Krevelen, 1991).

  • Duygusal Yaralanma (İncinme):


AS’lı çocuklar normal eğitimlerini tamamlayacak zekâya sahiptir. Fakat çoğunlukla sınıfın istekleri ile başa çıkacak duygusal güce sahip değildirler. Bu çocuklar esnek olmamaları nedeniyle kolaylıkla strese girerler. Kendine güvenleri düşüktür. Sıklıkla kendilerini eleştirirler ve hata yapmayı tolere edemezler. Adolesan çağındakiler depresyona yatkındır. Öfke reaksiyonları/sinirlilik, stres ve aşırı endişe durumlarında yaygın bir dışavurumdur. İşler onların bakış açısı doğrultusunda gitmediği zaman kolaylıkla etkilenirler. Onlar için istikrar sağlanmalı ve günlük rutinde olabilecek değişikliklere karşı konuşarak hazırlanmalıdırlar. Üzüldüğü zaman neler yapması gerektiğini yazmasına yardım edilmelidir. Örneğin, “1- Üç kere derin nefes al, 2- Sağ el parmaklarını üç kere say, 3- Rehber öğretmeni görmek istediğini söyle.” gibi.  Çocuğun kendini rahat hissettiği ritüellerden biri de listeye eklenmelidir. Bu maddeleri bir karta yazılarak çocuğun buna hemen erişmesi sağlanmalıdır.

Bu çocuklar diğer insanların duygularını anlamadıkları gibi kendi duygularından da haberdar değillerdir. Çoğu zaman depresyonlarını örtbas ederler ve belirtilerini inkâr ederler.
Öğretmenler; dağınıklığın, dikkatsizliğin ve yalnızlığın artması, stres eşiğinin azalması, aşırı yorgunluk, ağlama gibi depresyona işaret eden davranış değişiklikleri konusunda uyanık olmalıdır. Bu gibi belirtiler çocuğun terapistine bildirilmelidir.  

Öğretmenler, AS’lı çocukların etraflarındaki dünya ile işbirliği yapmayı öğrenmelerinde kritik role sahiptir. Sadece akademik başarıları için değil aynı zamanda yabancılaşma hislerini azaltmak ve günlük yaşamın kargaşasında ezilmelerine engel olmak için de Asperger Sendromuna sahip çocukların öğretmenlerinin yaratıcı öğretme stratejileri geliştirmeleri önemlidir.

Adult and kid hands holding colorful heart on blue background. World autism awareness day concept.

*“Asperger Sendromlu Öğrencileri Anlamak ve Öğretmenler İçin Sınıf İçi Öneriler” adlı makaleden özetlenmiştir.